Przezbrojenie w 20 minut zamiast godziny: SMED w zakładzie bez działu lean

Kiedy w pierwszym wydaniu opisywałem ręczne liczenie postojów maszyn, zapowiedziałem, że przezbrojenia zostawiamy w kategorii postojów, choć kusi, żeby je wyjąć. Kilku czytelników napisało, że po miesiącu zapisów przezbrojenia wyszły u nich na pierwszym albo drugim miejscu. Nic dziwnego. W zakładach produkujących krótkie serie na zamówienie to zwykle największa pojedyncza strata czasu na maszynie.

Dziś o tym, jak ją zmniejszyć bez zatrudniania specjalisty od lean i bez kupowania nowego oprzyrządowania. Metoda nazywa się SMED (od angielskiego „single minute exchange of die”), ale nazwa nie ma znaczenia. Liczy się sposób myślenia.

Jedna zasada, od której wszystko się zaczyna

Każde przezbrojenie składa się z czynności, które da się wykonać tylko wtedy, gdy maszyna stoi (nazywa się je wewnętrznymi), i czynności, które da się wykonać, zanim maszyna się zatrzyma, albo po jej uruchomieniu (zewnętrzne). Szukanie klucza, przynoszenie narzędzia z magazynu, odszukiwanie rysunku, czekanie na wózek widłowy: to wszystko są czynności zewnętrzne, które w większości zakładów wykonuje się przy zatrzymanej maszynie.

Samo przeniesienie ich przed zatrzymanie potrafi skrócić przezbrojenie o jedną trzecią, a czasem o połowę. Bez żadnych inwestycji.

Krok 1: nagraj jedno przezbrojenie od początku do końca

Wybierz maszynę, która jest wąskim gardłem i przezbraja się często. Umów się z operatorem, że nagrasz telefonem jedno typowe przezbrojenie. Od ostatniej dobrej sztuki starej serii do pierwszej dobrej sztuki nowej serii. Całość, bez przerywania.

Ważne: powiedz operatorowi wprost, po co to robisz. Nie po to, żeby go oceniać, tylko żeby zobaczyć, co mu przeszkadza. Jeśli ktoś poczuje, że jest kontrolowany, przezbrojenie na nagraniu będzie wzorowe i nic z niego nie wyniknie.

Przy pierwszym nagraniu, które robiliśmy u nas na prasie, operator przeszedł w trakcie przezbrojenia kilkaset metrów. Sprawdziliśmy to później na planie hali. Trzy razy do magazynu narzędzi, raz do biura technologa po rysunek, dwa razy do sąsiedniej maszyny po klucz, który „zawsze tam leży”.

Krok 2: rozpisz każdą czynność

Obejrzyjcie nagranie razem z operatorem. Najlepiej po zmianie, przy kawie, bez pośpiechu. Zapiszcie każdą czynność w arkuszu z trzema kolumnami: co, ile trwało, czy wymaga zatrzymanej maszyny.

To jest najważniejsza część całego ćwiczenia i nie da się jej przyspieszyć. Oglądanie zajmuje zwykle dwa lub trzy razy więcej czasu niż samo przezbrojenie, bo co chwilę trzeba zatrzymać i zapytać: „dlaczego tu poszedłeś?”, „co tu regulowałeś?”, „na co czekasz?”.

Operator zna odpowiedzi. Nikt go wcześniej o to nie pytał.

Jeśli maszynę obsługuje kilku operatorów na różnych zmianach, warto nagrać przezbrojenie każdego z nich. Różnice bywają zaskakujące. Ten sam detal, ta sama maszyna, a jeden operator kończy w czterdzieści minut, drugi w siedemdziesiąt. Nie dlatego, że drugi jest gorszy, tylko dlatego, że pierwszy wypracował sobie kilka trików, o których nikt inny nie wie. Takie triki trafiają potem do wspólnego standardu.

Krok 3: przenieś czynności zewnętrzne przed zatrzymanie

Z arkusza wybierz wszystkie czynności, które nie wymagają zatrzymania maszyny. Typowa lista:

• przyniesienie narzędzia lub matrycy na następną serię,
• przygotowanie kluczy, śrub, podkładek i uchwytów,
• przygotowanie materiału na pierwszą sztukę,
• odszukanie dokumentacji i karty pomiarowej,
• wstępne ustawienie oprzyrządowania, które da się zrobić poza maszyną,
• zamówienie wózka widłowego lub suwnicy na konkretną godzinę.

Te czynności trafiają na listę „przed przezbrojeniem”. Operator albo pomocnik wykonuje je w czasie, gdy maszyna jeszcze pracuje nad ostatnimi sztukami poprzedniej serii.

Krok 4: wózek przezbrojeniowy

Najprostszy i najbardziej widoczny efekt daje wózek, na którym jest wszystko, czego potrzeba do przezbrojenia danej maszyny. Klucze w odpowiednich rozmiarach, śruby, podkładki, szczelinomierz, szmatki, karta kontrolna. Każde narzędzie ma swoje miejsce, najlepiej zaznaczone obrysem na piance lub płycie.

Taki wózek kosztuje niewiele, a oszczędza chodzenie. Drugi efekt jest mniej oczywisty: nikt już nie pożycza klucza „na chwilę”, bo od razu widać, czego brakuje.

Krok 5: skróć czynności wewnętrzne

Dopiero kiedy czynności zewnętrzne są uporządkowane, zajmij się tymi, które naprawdę wymagają zatrzymanej maszyny. Tu pomysły są bardziej techniczne i często wychodzą od samych operatorów:

• zamiana śrub na szybkozłącza lub zaciski tam, gdzie pozwala na to bezpieczeństwo i konstrukcja,
• znormalizowanie wysokości lub mocowań narzędzi, żeby nie trzeba było podkładać podkładek,
• oznaczenie położeń na ogranicznikach i skalach zamiast ustawiania metodą prób,
• przygotowanie wzorca pierwszej sztuki, żeby pomiar trwał krócej.

Każda zmiana w oprzyrządowaniu powinna być skonsultowana z utrzymaniem ruchu i sprawdzona pod kątem bezpieczeństwa. Szybkozłącze, które puści w trakcie pracy, nie jest oszczędnością.

Krok 6: zapisz standard i zmierz ponownie

Kiedy nowy sposób przezbrojenia się sprawdzi, zapisz go na jednej kartce: lista czynności przed zatrzymaniem, kolejność czynności przy zatrzymanej maszynie, lista rzeczy na wózku. Kartkę umieść przy maszynie.

Po miesiącu nagraj przezbrojenie jeszcze raz. Porównaj czasy. Zwykle okazuje się, że część zmian się utrzymała, a część wróciła do starego nawyku. To normalne. Standard trzeba odświeżać, a nowego pracownika uczyć od początku według karty, a nie „tak, jak pokaże kolega”.

Ile da się odzyskać

Nie podam konkretnych liczb, bo każda maszyna jest inna. Z mojego doświadczenia wynika tyle, że pierwsze podejście, bez inwestycji, daje zwykle zauważalne skrócenie. Tytułowe przejście z godziny do dwudziestu minut to wynik, który na niektórych maszynach da się osiągnąć, ale często dopiero po kilku rundach i zmianach w oprzyrządowaniu.

Ważniejsze od samego czasu jest to, co zrobisz z odzyskanymi minutami. Jeśli przezbrojenie trwa krócej, możesz robić krótsze serie, mniej zamrażać materiału w zapasach i szybciej reagować na pilne zamówienia. Dla firmy produkującej na zamówienie to często ważniejsze niż dodatkowe sztuki na zmianę.

Na ten tydzień

1. Wybierz jedną maszynę i porozmawiaj z operatorem.
2. Nagraj jedno pełne przezbrojenie.
3. Obejrzyjcie je razem i rozpiszcie czynności.
4. Przygotuj listę czynności przed zatrzymaniem i skompletuj wózek.
5. Po miesiącu zmierz ponownie i porównaj.

Jedno popołudnie z telefonem daje więcej niż tydzień szkolenia z teorii. Pod warunkiem, że operator jest współautorem zmian, a nie ich obiektem.