Czy mój zakład potrzebuje AI? Rozmowa, którą odbyłem sam ze sobą

Ten tekst ma nietypową formę. Przez ostatnie tygodnie rozmawiałem o sztucznej inteligencji z kilkoma właścicielami zakładów i ich pytania zaczęły się powtarzać. Część z nich zadawałem sobie sam, kiedy pracowałem w dziale operacyjnym i ktoś z zarządu wracał z konferencji z nowym hasłem. Postanowiłem spisać tę rozmowę tak, jak toczy się w mojej głowie: sceptyk kontra ktoś, kto chciałby w to uwierzyć.

„Wszyscy wdrażają AI. Czy nie zostanę w tyle?”

Zacznijmy od tego, co znaczy „wszyscy”. W materiałach reklamowych i na konferencjach wygląda to tak, jakby każda fabryka miała już algorytm przewidujący awarie i robota sterowanego modelem językowym. W średnich zakładach, które znam z Dolnego Śląska i nie tylko, rzeczywistość jest skromniejsza. Część ludzi w biurze korzysta z czatbotów do pisania maili i tłumaczeń. Gdzieniegdzie działa system wizyjny do kontroli jakości. Większość firm dopiero się rozgląda.

Nie zostaniesz w tyle, jeśli nie wdrożysz AI w tym kwartale. Zostaniesz w tyle, jeśli za dwa lata twoje dane nadal będą w pięciu arkuszach, których nikt nie rozumie. Bo każde sensowne zastosowanie AI w produkcji zaczyna się od danych.

„Ale przecież te narzędzia są coraz tańsze i prostsze”

To prawda. Ogólnodostępne modele językowe potrafią dziś sporo, a koszt ich użycia w biurze jest niewielki. Tylko że prostota interfejsu nie oznacza prostoty zastosowania na hali.

Czatbot napisze ci instrukcję stanowiskową, jeśli dostanie dobre informacje wejściowe. Nie wie jednak, jak naprawdę wygląda twoja maszyna, jakie ma humory i co operator robi, gdy przestaje trzymać wymiar. Tę wiedzę trzeba mu dać. A to wymaga czasu kogoś, kto ją ma.

U mnie w zakładzie taką osobą był zwykle najlepszy brygadzista albo technolog z dwudziestoletnim stażem. Czyli ktoś, kogo czas jest najcenniejszy i kogo najtrudniej oderwać od bieżącej pracy. Każdy projekt, który zakłada, że „on nam to szybko opisze”, powinien mieć w harmonogramie konkretne godziny tej osoby, a nie dobre chęci.

„Dobrze, to gdzie AI ma sens już dziś?”

Z tego, co widzę, w średnim zakładzie są trzy obszary, w których da się zacząć bez wielkiego projektu.

Praca biurowa wokół produkcji. Tłumaczenie dokumentacji od zagranicznych dostawców, streszczanie długich specyfikacji klientów, pierwsze wersje ofert i instrukcji. To oszczędza godziny, pod warunkiem że każdy wynik sprawdza człowiek, który zna temat.

Kontrola wizualna. Systemy wizyjne z elementami uczenia maszynowego potrafią wychwytywać wady powierzchni, braki elementów czy błędy montażu. To nie jest nowość, ale bariera wejścia spadła. Nadal jednak trzeba mieć sporo przykładów dobrych i złych sztuk, żeby system się nauczył.

Analiza danych, które już masz. Jeśli od kilku miesięcy zbierasz dane o postojach, tak jak opisywałem w tekście o czujnikach na starszych maszynach, narzędzia AI mogą pomóc szybciej znaleźć w nich wzorce. Ale tylko wtedy, gdy dane są rzetelne.

„A predykcyjne utrzymanie ruchu? Słyszałem, że to przyszłość”

Może i tak. Ale żeby model przewidział awarię, musi zobaczyć wiele awarii tego samego typu na podobnych maszynach, z dobrze opisanymi danymi sprzed zdarzenia. Średni zakład z dwudziestoma różnymi maszynami, z których każda psuje się inaczej i rzadko, zwykle nie ma takiego materiału.

W takich warunkach prosty alarm na progu drgań czy temperatury daje często więcej niż wyrafinowany model. Nie brzmi to jak rewolucja, ale działa. Za kilka lat, kiedy dane się nazbierają, można wrócić do tematu.

„Boję się, że pracownicy będą wklejać firmowe dane do jakiegoś czatu”

Słusznie się boisz. To jest najbardziej realne ryzyko, jakie widzę w tej chwili, i dotyczy firm, które formalnie żadnego AI nie wdrażały. Ludzie korzystają z darmowych narzędzi na własną rękę, bo są wygodne. Wklejają rysunki, cenniki, dane klientów.

Zamiast zakazywać, co zwykle kończy się tym, że ludzie robią to samo po cichu, lepiej ustalić proste zasady: z jakich narzędzi można korzystać, jakich danych nie wolno wprowadzać, kto odpowiada za sprawdzenie wyniku. Jedna strona tekstu, omówiona na zebraniu, daje więcej niż zakaz w regulaminie.

Warto też pamiętać, że w Unii Europejskiej obowiązuje rozporządzenie o sztucznej inteligencji (AI Act), którego kolejne przepisy wchodzą w życie etapami. Dla typowego zakładu używającego narzędzi biurowych i systemów wizyjnych wymagania nie są zwykle ciężkie, ale warto wiedzieć, jakie zastosowania przepisy traktują jako obarczone wyższym ryzykiem. Szczegóły najlepiej sprawdzić ze specjalistą, zanim zaczniecie używać AI na przykład w procesach kadrowych.

„To może poczekam, aż wszystko się ustabilizuje?”

Czekanie też jest decyzją, i to nie zawsze złą. Ale jest kilka rzeczy, które warto zrobić teraz, niezależnie od tego, czy AI kiedykolwiek pojawi się na twojej hali:

• uporządkować dane podstawowe: indeksy, marszruty, normy, kartoteki maszyn,
• zacząć zbierać dane o pracy kluczowych maszyn i przyczynach postojów,
• przenieść najważniejsze procesy z arkuszy do systemów, w których zostaje ślad, o czym pisałem w tekście o magazynie prowadzonym w Excelu,
• ustalić zasady korzystania z narzędzi AI w biurze.

Każda z tych rzeczy przynosi korzyść sama w sobie. A jeśli za dwa lata zdecydujesz się na coś bardziej zaawansowanego, będziesz miał na czym budować.

„Czyli odpowiedź brzmi: nie?”

Odpowiedź brzmi: jeszcze nie na hali, już tak w biurze, a przede wszystkim tak dla porządku w danych. Brzmi mniej efektownie niż nagłówki w mailach, które dostaję. Ale znam zakłady, które kupiły drogie rozwiązania na fali entuzjazmu i po roku nie wiedziały, co z nimi zrobić, bo algorytm nie miał czego się uczyć.

Jedno ćwiczenie przed rozmową z dostawcą

Zanim porozmawiasz z jakimkolwiek dostawcą rozwiązań AI, zapisz na kartce trzy problemy, które kosztują twój zakład najwięcej czasu lub pieniędzy. Nie „chcemy AI”, tylko na przykład „za długo robimy oferty”, „za dużo reklamacji z powodu wad powierzchni”, „nie wiemy, dlaczego prasa numer dwa stoi”. Dopiero z tą kartką idź na rozmowę.

Jeśli dostawca zacznie od prezentacji swojego produktu, a nie od pytań o twoje problemy, to też jest odpowiedź.